O agresji

Szybkie przemiany społeczne zachodzące w Polsce w ostatnich latach przyczyniają się do brutalizacji życia codziennego. Wiadomości telewizyjne i prasowe pełne są informacji o konfliktach, gwałtach, rabunkach, morderstwach. Mamy wrażenie, że zewsząd otacza nas agresja, przed którą nie ma ucieczki. Skuteczną walkę z przemocą można podjąć poprzez powszechną edukację obejmującą polityków, nauczycieli, duchownych i rodziców.

 

 

Co to jest agresja?

 

Pojęcie to bywa definiowane różnie. Najprostsze objaśnienie: „agresja jest to zachowanie polegające na celowym wyrządzeniu krzywdy lub przykrości”. Większość psychologów przez agresję rozumie każde zamierzone działanie w formie otwartej czy symbolicznej- mającym na celu wyrządzenie komuś lub czemuś szkody, straty, bólu fizycznego lub cierpienia moralnego.

 

Mówi się o agresji przejawianej w formie agresji słownej (werbalnej) i fizycznej.

 

 

Agresja werbalna przybiera formę wypowiedzi napastliwych, szkodzących lub poniżających skierowanych do osoby będącej przedmiotem agresji i występujących w jej obecności (grożenie, straszenie, odpędzanie, odtrącanie od zabawy). Agresją werbalną są też wypowiedzi mające wyrządzić przykrość lub szkodę osobie stanowiącej przedmiot agresji (wyśmiewanie, kpiny, złośliwe uwagi, używanie przykrych, poniżających przezwisk, przeklinanie, zachęcanie do agresji). Werbalną agresją są także wypowiedzi skierowane do osób trzecich, a nie bezpośrednio do osoby, której dotyczą (wypowiedzi napastliwe, krzywdzące, poniżające ,,poza plecami”, obmawianie, plotkowanie).

 

 

Agresja fizyczna obejmuje zachowania napastliwe i destrukcyjne, mające za przedmiot rzeczy, które w skutek ataku ulegają uszkodzeniu lub zniszczeniu. Do zachowań destrukcyjnych należy bicie,  kopanie, wyważanie, wybuchanie złości, niszczenie lub uszkadzanie rzeczy: psucie, darcie, brudzenie, wybijanie szyb, niszczenie wytworów, zabawek, poszturchiwanie, podstawianie nogi, popychanie z zamiarem zrobienia krzywdy, gryzienie, szczypanie, drapanie, opluwanie, reakcje mimiczne: wykrzywianie się, przedrzeźnianie, posługiwanie się w toku agresji przedmiotami martwymi, rzucanie, uderzanie, kłucie. Przejawem agresji fizycznej jest również drażnienie i znęcanie się nad zwierzętami, niszczenie mienia społecznego i prywatnego oraz dewastacja przyrody.

 

 

 

Oba rodzaje agresji występują często równocześnie. Jednak dotkliwość agresji słownej jest często większa niż fizycznej, bowiem rani ona godność osoby będącej przedmiotem agresji, naraża ją na upokorzenie i ośmieszenie.

 

Znając przyczyny i mechanizmy agresji ludzkiej, możemy przeciwdziałać jej negatywnym konsekwencjom. W literaturze naukowej nie ma zgodności w poglądach na temat źródeł agresji. Może być ona tendencją wrodzoną, reakcją na frustrację lub zachowaniem wyuczonym społecznie.

 

Agresja, jako cecha wrodzona, może oznaczać, że chodzi o ogólną instynktowną skłonność do agresji, która poszukuje ujścia. Wszystkie instynkty człowiek dziedziczy, one też od urodzenia wyznaczają kierunek jego aktywności życiowej. Dlatego też, jeżeli dziecko ma słaby system nerwowy, to szybciej i mocniej reaguje na nieprawidłowe sytuacje środowiskowe.

 

Agresja może być również popędem nabytym, będącym reakcją na frustrację. Frustracja jest to przykry stan emocjonalny, pojawiający się wówczas, gdy jednostka usiłując zaspokoić jakąś potrzebę, natrafia na przeszkody nie do pokonania. Skutkiem sytuacji frustracyjnej jest powstanie napięcia emocjonalnego, występującego w formie gniewu, złości. Złagodzenie tego napięcia następuje poprzez wyładowanie w formie agresji.

 

 

W przedszkolu frustracyjną dla dziecka, a więc wywołująca zachowanie agresywne może być:

 

Presja czasowa, czy też ponaglenie do szybkiego wykonania zadania wywołująca negatywne emocje,

Niesprawiedliwa ocena, odebrana przez dziecko jako nieadekwatna do jego wiedzy i umiejętności,

Obawa przed niepowodzeniem,

Brak swobody w wyrażaniu własnego zdania,

Lęk przed naganą,

Obawa przed złośliwymi uwagami pod swoim adresem,

Obawa przed pogorszeniem opinii i stosunków z kolegami.

 

 

 

Inne sytuacje wywołujące frustracje u dzieci:

 

Gdy dziecko jest stale upominane, krytykowane, wyśmiewane przez rodziców, rówieśników, porównywane z innymi dziećmi, wówczas zablokowana zostaje potrzeba uznania społecznego. Dziecko czuje się niekochane  i niechciane

Ciągłe nakazy i zakazy ze strony dorosłych blokują potrzebę samodzielności, powodują ograniczenia aktywności dziecka. Wywołują złość, gniew, irytację, bunt.

Niemożność zrealizowania celów, jakie dziecko samo sobie wyznaczyło lub narzuciło mu otoczenie.

Nieotrzymanie lub odebranie atrakcyjnej dla dziecka rzeczy, zakaz oglądania telewizji, zakaz wychodzenia z domu itp. Wywołuje negatywne emocje, które mogą prowadzić do reakcji agresywnych.

Sytuacja traumatyczna występująca nagle, np. utrata bliskiej osoby, nagła ciężka choroba kogoś z rodziny, przeżycie silnego zagrożenia.

 

Agresja jako zachowanie wyuczone społecznie, jest rezultatem norm, kar, nagród oraz modeli, z którymi zetknęła się dana jednostka. Dziecko obserwując rozmaite zachowania w swoim otoczeniu będzie je mimowolnie naśladowało. Badania Bandury i innych wykazały, że agresja jest przeważnie zachowaniem wyuczonym, którego uczymy się przez obserwację, naśladowanie, bezpośrednie doświadczenia i powtarzanie. W związku z tym można mówić o trzech ,,szkołach agresji”:

-dom rodzinny (obserwowanie przez dziecko kłótni i bójek rodziców, fizycznego karania dziecka, znęcania się nad nim),

- szkoła( grupy rówieśnicze) i media ( przedstawienie przemocy w gazetach, książkach, telewizji, internecie, grach komputerowych, bajkach).

 

Można by sądzić, że agresja jest nieodłączną częścią naszego życia. Nawet małe dziecko wyraża waleczną gotowość przezwyciężania sprzeciwu, w przypadku pragnienia kontaktów z osobą bliską głośno płaczem, krzykiem zwraca na siebie uwagę. Każdy kto zna codzienność przedszkolaka czy ucznia wie o czym będzie mowa: o upokarzaniu, szturchaniu, sprzeczkach, przezwiskach, kłótniach, obraźliwych słowach, popychaniu, dokuczaniu, ciągnięciu za włosy, wyśmiewaniu, zabieraniu zabawek i niszczeniu ich. O braku przyzwolenia na przyłączenie się do zabawy, o tym aby wykluczyć kogoś z zabawy, rozmowy, by się zemścić, grozić, dręczyć, ale również i o tym by bronić siebie i innych, aby przeforsować swoją wolę, oponować, położyć czemuś kres.

 

Najczęstszymi przyczynami wywołującymi agresje są:

 

Oglądanie nieodpowiednich programów telewizyjnych. Utożsamianie się z agresywnymi postaciami.

Poczucie niskiej wartości (zbyt wysokie wymagania wobec  dzieci, przymus dążenia do doskonałości )

Brak ciepła rodzinnego. W domu powinna panować atmosfera ciepła i zainteresowania sprawami dziecka. Rodzice nie powinni    zapewniać poczucia bezpieczeństwa i miłości tylko pod warunkiem spełnienia przez dziecko ich oczekiwań.

Konflikty w rodzinie. Nieporozumienia rodzinne, rozwody, śmierć jednego z rodziców powoduje , że dziecko czuje się      zagrożone i zaniedbane.

Pojawienie się rodzeństwa.

Sprzeczność postaw ojca i matki.

Uleganie dziecku, niekonsekwencja.

Brak  jasnych reguł postępowania. Dziecko powinno znać granice i być poinformowane o konsekwencjach ich przekraczania.

Niewłaściwe wzorce rozwiązywania konfliktów. Dziecko uczy się przez naśladowanie. Zachowania rodziców przybierające formę surowych i nadmiernych kar, kontroli lub odrzucenia prowadzą do agresywnych zachowań dzieci, zaburzeń rozwoju emocjonalnego, obniżenia samooceny, lękliwości lub bierności społecznej.

 

Agresja jest więc uczona długo, dobrze, często i jest podtrzymywana przez osoby znaczące i idoli. Może być najlepszą i jedyną alternatywą dla dzieci, które nigdy nie miały okazji nauczyć się innego sposobu postępowania.

 

 

Literatura:

J. Grochulska ,,Agresja u dzieci.”

J. Danielewska ,,Agresja u dzieci- Szkoła porozumienia.”

R. Portmann ,,Gry i zabawy przeciwko agresji.”

G. Hang-Schnabel. ,, Agresja w przedszkolu. Poradnik dla rodziców i wychowawców.”

E.i J. Morawscy ,,Trening zastępowania agresji (ART.) w szkole.”